Mehmet Sönercan Yazdı: İBN ARABİ'NİN RUH HARİTASI VE DİJİTAL ÇÖL

İBN ARABİ'NİN RUH HARİTASI VE DİJİTAL ÇÖL

Bugün size bir harita açıyorum. Ama coğrafi keşiflerin, uyduların ya da Google Maps'in çizdiği türden bir harita değil. 12. ve 13. yüzyılın o tekinsiz, Moğol istilalarıyla sarsılan, Haçlı Seferleri'yle kavrulan jeopolitik cehenneminde; Endülüs'ten yola çıkıp Şam'da durulan bir dervişin, Muhyiddin İbn Arabi'nin insan ruhunun derinliklerine fırlattığı bir pergelin haritası bu. Önümde duran şemaya bakıyorum: Ruh, Kalp, Akıl ve Nefs... Yukarıda Allah, Fıtrat ve Ahiret; aşağıda Şeytan, Dünya ve Gaflet. Ve tam ortada, her iki tarafa da açılabilen devasa bir "Göz"... Gelin zamanı ve mekanı bükelim. Sadece aklın yettiğini sanan modern insanın körlüğüyle, Arabi'nin sekiz asır önce kalbimize bıraktığı o mistik aynayı çarpıştıralım. İbn Arabi'nin yaşadığı dönem, İslam dünyasının fiziksel olarak parçalandığı bir çağdı. Doğudan Moğol orduları şehirleri yakıyor, batıdan Haçlı Seferleri medeniyetleri sarsıyordu. Mekan işgal altındaydı, zaman ise bir kıyamet saati gibi tükeniyordu. Tam bu kaosun ortasında Arabi şu sarsıcı cümleyi kuruyordu: "Dışarıdaki savaş, içerideki savaşın sadece bir gölgesidir." Ona göre insan mikrokozmostu; âlemin küçük bir özeti... Dışarıdaki yıkım, insanın içindeki Nefs-i Emmare'nin ruhun sarayını kuşatmasının bir yansımasıydı. Fakat Arabi sadece bu savaşı anlatmıyordu. O, bu mücadelenin sonunda ortaya çıkacak modeli de tarif ediyordu: İnsan-ı Kâmil. Çünkü insan sadece etten ve kemikten ibaret değildir; ilahi isim ve sıfatların yeryüzündeki aynasıdır. Kalbini koruyamayan bir medeniyetin şehirlerini de koruyamayacağını biliyordu. Sadece Akıl Yettiğinde Şemaya dikkatle bakın. Akıl, kalp ve nefsin sınırında bir kapı gibidir. Peki ya kalp devreden çıkarılır ve dünya yalnızca akıl ile kurulursa? Belki de bugünkü dünya ortaya çıkar. Algoritmaların yönettiği, yapay zekânın mantığıyla örülmüş, her şeyin fiyatının bilindiği ama hiçbir şeyin değerinin bilinmediği bir çağ... Modern akıl varlığı parçalara ayırıyor. İnsan ayrı, tabiat ayrı, makine ayrı... Oysa Arabi'ye göre varlık birdir. Çokluk, o birliğin farklı tecellileridir. İnsan kendisini bütünden kopardığında bilgi çoğalır ama hikmet azalır. Fiber kablolar birbirine ulaşır fakat kalpler birbirine değmez. Akıl atom bombasını icat edebilir; bu onun zekâsıdır. Ama o bombayı atmamayı seçmek kalbin ve ruhun eylemidir. Kalp Gözü Şemada kalp tam merkezde durur. Üzerinde onu koruyan bir nur gibi ruh vardır. Tasavvufta kalp, değişen ve dönüşen demektir. O, ilahi tecellilerin yansıdığı canlı bir aynadır. Neden şema bir gözü andırıyor? Çünkü kalp, ruhun dünyaya, dünyanın da ruha baktığı penceredir. Akıl o gözün irisidir. Kalp gözün bebeğidir. Ruh ise o göze yukarıdan gelen ışıktır. O ışık olmadan en gelişmiş göz bile karanlığı görür. İbn Arabi'nin en dikkat çekici kavramlarından biri de Hayal Âlemi'dir. Rüyalar, semboller ve ilhamlar bu ara âlemden geçer. Belki de bugün bütün insanlık ortak bir dijital hayal katmanında yaşıyor. Sosyal medya kimlikleri, avatarlar ve yapay zekâ üretimleri yeni bir görüntüler dünyası kuruyor. Tasavvuf burada sessizce soruyor: Bu hayal seni hakikate mi yaklaştırıyor, yoksa hakikatin yerine mi geçiyor? Zaman, Mekân ve Dijital Çöl Arabi'nin şemasında insan dünya ile ahiret arasında bir berzahta yaşar. Ne tamamen toprağa ne de bütünüyle göğe aittir. Zaman ise aşağıdan yukarıya yükselen manevi bir yolculuktur. İnsan zamanı sadece tüketmek olarak görürse gaflete düşer. Ama onu bir arınma fırsatı olarak yaşarsa, dünya ilahi isimlerin seyredildiği bir sergi salonuna dönüşür. Peki Arabi bugün yaşasaydı? Muhtemelen aklı insan beyninin dışına taşır, onu veri akışları ve algoritmalarla çevrelerdi. Ve şemaya yeni bir tehlike bölgesi eklerdi: Algoritma Nefsi... Eskinin insanını aşağı çeken şey kaba tutkular ve servet hırsıydı. Bugünün insanını aşağı çeken ise durmaksızın ekran kaydıran, dikkatini parçalayan dijital gaflettir. Eskinin dervişi çölleri aşarak hakikati arıyordu. Bugünün insanı veri çöllerinde yürüyor. Her şeyi biliyor ama kendisini tanımıyor. Belki de Arabi bugün şöyle derdi: "Eskiden yolcunun önünde kum fırtınaları vardı, şimdi algoritma fırtınaları var. Eskiden kervanını kaybeden çölde yok olurdu, şimdi kalbini kaybeden ekranların içinde kayboluyor." Ve belki de bugünün şemasına şu notu düşerdi: "Ey insan! Yapay zekânın aklı seni büyülemesin. Veri dünyayı açıklar, ruh ise dünyayı anlamlandırır." Tasavvuf ehli kalbin de ötesinde bir makamdan söz eder: Sır... Kul ile Allah arasında kimsenin bilmediği sessiz bir nokta... Belki de şemadaki o büyük gözün tam ortasında görünmeyen bir merkez vardır. Şimdi ekrana ya da bu sayfaya bakmayı bir anlığına bırakın. İçinizdeki o gözü yoklayın. Akıl nerede duruyor? Kalp ne durumda? Şemadaki ok yönünde yukarıya, fıtrata doğru mu tırmanıyorsunuz; yoksa dünyanın ve ekranların gürültüsünde aşağıya doğru mu kayıyorsunuz? Çünkü harita hâlâ karşımızda duruyor. Ve belki de sekiz yüz yıldır hiç değişmedi. Değişen sadece çöl oldu. Bir zamanlar kumdan oluşuyordu. Şimdi ise veriden...