Toplumlar da insanlar gibidir; hafızaları vardır. Yaşadıkları acıları, zaferleri, kayıpları ve umutları yalnızca tarih kitaplarında değil, davranış kalıplarında da taşırlar. Sosyoloji buna kolektif hafıza, psikoloji ise kuşaklar arası aktarım der. İnsan, yalnızca genlerini miras almaz. Bir bakışı, bir kaygıyı, bir cesareti, ait olma duygusunu ve sahiplenme refleksini de nesiller boyunca taşır. Bunlar toprağın altında sessizce bekleyen tohumlar gibidir; ne zaman filizleneceklerini hayatın büyük kırılma anları belirler. 15 Temmuz gecesi, beni en çok düşündüren şeylerden biri buydu. Darbenin ne olduğunu yaşamamış, tarihini ayrıntılarıyla bilmeyen gençlerin bile aynı anda sokaklara yönelmesiydi. Bu, yalnızca bireysel bir karar olarak okunamaz. Çünkü insan, bazı anlarda sadece "ben" olarak hareket etmez; ait olduğu toplumun hafızasıyla da hareket eder. Bir toplumu ayakta tutan sadece kurumlar değildir. Ortak değerler, ortak semboller ve ortak kader duygusu, görünmeyen bağlar örer. Bağlar sağlam olduğunda insanlar birbirlerini tanımasalar bile aynı yöne yürüyebilirler. Çünkü toplum, aynı coğrafyayı paylaşan insanların toplamı değil; ortak anlam etrafında birleşen ruhların bütünüdür. İnsan, en kritik anlarda uzun hesaplar yapmaz. O anlarda konuşan şey, kişiliğin en derin katmanlarıdır. Neyi korumak istiyorsa, neyi kaybetmekten korkuyorsa davranışı da ona göre şekillenir. Varlığın en derin katmanını anlatan düşünürler, insanın özünde hakikate yönelen bir çekirdeğin bulunduğunu söyler. O çekirdek gündelik hayatın gürültüsünde sessiz kalabilir; fakat büyük imtihanlar geldiğinde üzerindeki kabuk çatlar ve insan, kendisinden daha büyük bir anlamın parçası olduğunu yeniden hatırlar. Yine kadim hikmet geleneğinde şu fikir dile getirilir: İnsan, bildiği gibi değil, olduğu gibi davranır. Zor zamanlar yeni bir karakter üretmez; sadece insanın hakiki yönünü açığa çıkarır. Bu yüzden kriz anları, kişilerin ve toplumların aynasıdır. Belki de cesaret, korkunun yokluğu değildir. Bazen kaybetmek istemediğin değerin, korkundan daha büyük hâle gelmesidir. İnsan, anlam yüklediği şeyi korurken kendi sınırlarını da aşabilir. Bu yüzden bazı geceler yalnızca olayların değil, insanların da fotoğrafını çeker. Kimin neye ait hissettiğini, neyi sahiplendiğini ve hangi değer uğruna harekete geçtiğini görünür kılar. Çünkü bir toplumun gerçek gücü, kalabalık olması değil; ortak bir anlam etrafında kenetlenebilmesidir. Ve bazı geceler, yıllardır sessiz kalan tohumlar filizlenir; bireyler değil, bir milletin ortak özü konuşmaya başlar.