Tarih, büyük kırılmaları bir gecede ortaya çıkarır; fakat o geceleri hazırlayan süreçler çoğu zaman yılların, hatta nesillerin birikimidir. 15 Temmuz, takvim yapraklarında yalnızca bir tarih değildir. O gece, bir milletin hafızasında saklı duran bazı hakikatlerin yeniden görünür hâle geldiği bir dönüm noktasıdır. Çünkü bazı hadiseler sadece yaşanmaz; aynı zamanda bir topluma kendisini yeniden tanıtır. Modern çağın en büyük yanılgılarından biri, toplumları yalnızca ekonomik çıkarlarla, siyasi tercihlerle veya hukuki metinlerle açıklayabileceğini düşünmesidir. Oysa milletleri ayakta tutan şey, bunlardan çok daha derinlerde yaşayan ortak bir ruhtur. Bizim medeniyetimiz bu ruha farklı isimler vermiştir: Kimi zaman "şuur", kimi zaman "millet ruhu", kimi zaman da "iman"... Bir ağacı ayakta tutan yalnızca görünen gövdesi değildir; toprağın altında görünmeyen kökleridir. Devletler de böyledir. Kurumlar, kanunlar ve ordular gövdeyi oluşturur; fakat onları ayakta tutan kökler inanç, aidiyet, sadakat ve ortak hafızadır. 15 Temmuz gecesi saldırıya uğrayan yalnızca devletin kurumları değildi. Asıl hedef, millet ile devlet arasındaki o görünmez bağdı. Çünkü tarih boyunca bütün büyük ihanetler önce kaleleri değil, zihinleri hedef almıştır. Yıllarca dinî kavramların gölgesine sığınan, hizmet görüntüsü altında güç devşiren bir yapının sonunda silahını kendi milletine çevirmesi, aslında medeniyet tarihimizin bize yabancı olmayan bir hakikatini yeniden hatırlattı: Kutsal kavramlar, samimiyetle taşındığında insanı yüceltir; çıkar uğruna kullanıldığında ise en tehlikeli istismar aracına dönüşür.  Bu yüzden İslam düşüncesinde merkezde şahıslar değil, hakikat vardır. Çünkü hakikat insanlara göre değişmez; İnsan, hakikate yaklaşabildiği ölçüde değer kazanır. 15 Temmuz'un bize bıraktığı en önemli derslerden biri de budur. O gece insanlar yalnızca bir darbeye karşı çıkmadılar. Aynı zamanda dini istismar eden anlayışa, milleti vesayet altında tutmak isteyen zihniyete ve iradesini başka odaklara teslim eden bir duruşa da itiraz ettiler. Fakat 15 Temmuz'u anlamak için meydanlara çıkan insanların cesaretini tek başına anlatmak yetmez. Asıl soru şudur: Neden insanlar tankların karşısına yürüdü? Neden ölüm ihtimalini bilerek evlerinden çıktı?  Bu sorunun cevabı, bir milletin hafızasında ve insanın anlam dünyasında saklıdır. Çünkü insan bazen aklından önce aidiyetiyle hareket eder. İbn Haldun'un ifade ettiği gibi toplumları ayakta tutan şey, ortak bir mensubiyet şuuru ve kader birliğidir. Bir millet, kendisini yalnız bireylerden oluşan bir kalabalık olarak görmüyorsa; geçmişini, bugününü ve yarınını ortak bir hikayenin parçaları olarak hissediyorsa zor zamanlarda dağılmaz. 15 Temmuz gecesi meydanlarda görülen şey biraz da buydu. Malazgirt'ten Çanakkale'ye, İstiklâl Harbi'nden bugüne uzanan tarihî hafıza, belki de uzun zamandır ilk kez bu kadar güçlü şekilde kendisini hatırlattı. Çünkü millet olmak, sadece aynı toprakta yaşamak değildir. Aynı emaneti taşımaktır. Bu topraklarda "vatan" sadece coğrafi bir alan olarak görülmemiştir. Vatan, uğruna dua edilen, uğruna çalışılan ve gerektiğinde uğruna can verilen mukaddes bir emanet olarak kabul edilmiştir. Belki de bu yüzden bu millet tarih boyunca mağlubiyetler yaşamış ama teslim olmamıştır. Devletler yıkılmış, şehirler işgal edilmiş, devirler değişmiş; fakat milletin hafızasında yaşayan o derin aidiyet duygusu kaybolmamıştır. Çünkü bu medeniyetin asıl gücü kalelerinde değil; insan yetiştirme kabiliyetinde saklıdır. Taşa şekil vermekten önce gönle şekil veren bir anlayışın mirasçılarıyız. Bu sebeple 15 Temmuz'u yalnızca geçmişte kalmış bir darbe teşebbüsü olarak okumak eksik kalır. O gece aynı zamanda şu gerçeği de göstermiştir: Bir milletin gerçek savunma hattı sınırlarından önce vicdanlarında başlar. Eğer vicdan çökerse surlar ayakta kalsa da devlet zayıflar. Fakat vicdan ayaktaysa en zor zamanlarda bile umut yeniden filizlenir. Bugün 15 Temmuz'u anarken şehitlerimizi rahmetle, gazilerimizi minnetle yâd ediyoruz. Ancak onların hatırasına gösterilecek en büyük vefa, sadece geçmişi hatırlamak değil; geleceği daha sağlam inşa etmektir. Liyakati koruyarak... Hukuku güçlendirerek... Dini istismardan muhafaza ederek... Millet ile devlet arasındaki güven bağını diri tutarak... Çünkü tarih bize göstermiştir ki, ihanetin en karanlık geceleri bile bir milletin özündeki hakikati söndüremez. Bazı geceler vardır; karanlığıyla değil, ortaya çıkardığı hakikatle hatırlanır. 15 Temmuz da böyledir. O gece tankların gürültüsünden daha güçlü bir ses duyuldu: Bir milletin hafızasının sesi... Ve o ses, asırlardır söylediği hakikati bir kez daha tekrar etti: Emanet büyük, bedel ağır olabilir. Fakat bu millet, kendisine emanet edilen vatanı yalnız toprak olarak değil; tarih, inanç ve medeniyet mirası olarak görür. Ve medeniyetler, işte böyle zamanlarda yeniden kendilerini hatırlarlar. Ve bazen bir gecenin içinde, asırların hafızası yeniden dile gelir. O gece meydanlarda yalnız insanlar yoktu; asırların biriktirdiği hafıza da ayağa kalkmıştı.